دختر کوروش کبیر آتوسا

آتوسا

نام کامل:  Utauθa

زادروز : ۵۵۰ (پیش از میلاد)

زادگاه:  پاسارگاد

مرگ:  ۴۷۵ (پیش از میلاد)

محل مرگ:  پارسه

آرامگاه : نقش رستم در کنار داریوش بزرگ

دودمان:  هخامنشی

پدر : کورش بزرگ

مادر : کاساندان

فرزندان : خشایارشا

ویشتاسپ

ماسیشته

هخامنشآتوسا (فارسی باستان: اوتَئوثَه Utauθa؛ اوستایی: هئوتسه Hutaosā؛ پهلوی: Hudōs؛ عربی: خطوس؛ پارتی: xwdws؛ ایلامی: ú-du-sa؛ حدود ۵۵۰ پ م – ۴۷۵ پ م) دختر کوروش بزرگ، ملکه پادشاه هخامنشی داریوش یکم، و مادر خشایارشا بود. به گواهی مورخین یونانی، او بانفوذترین همسر داریوش بزرگ بود.

شخصیت آتوسا، همانند دیگر زنان پارسی نبود. به گفته مورخین یونانی، در عین زنانگی، او خصلتهای مردانگی نظیر قدرتطلبی، درایت و اقتدار را نیز داشت. گرچه پسر آتوسا (خشایارشا) پسر ارشد داریوش یکم نبود، ولی به دلیل زیرکی و نسب پدری او (کوروش بزرگ)، توانست که پسرش را جانشین همسرش کند. روایت هرودوت در مورد او، گرچه ممکن است افسانهای باشد، ولی بازتابی از روایتهای پارسیها در مورد قدرت او است. گرچه در منابع تاریخی، سخنی از مذهب آتوسا نیامده، لیکن نام او، نمودی از نام زرتشتی هتوئسه است که نشان میدهد، بایستی او پیرو آئین زرتشت میبوده است. هرودوت، با روایت داستانی، اولین جنگ بین پارسیها و یونانیها را به آتوسا و پزشک محرم او، دموکدس مربوط میسازد.

آتوسا یا آتشسا از شهبانوهای ایران بود. وی دختر کورش بزرگ، و خواهر خوانده کمبوجیه، و همسر دو پادشاه هخامنشی کمبوجیه و داریوش یکم، و مادر خشایارشا بود. پس از آناهیتا او دومین کسی بود که لقب بانو که یک عنوان مذهبی بود، گرفت. آتوسا خواندن و نوشتن را به خوبی میدانست، و نقش تصمیم گیرنده در آموزش خود و دیگر درباریان داشت.. پس از درگذشت کمبوجیه در راه بازگشت از مصر، داریوش یکم با آتوسا ازدواج میکند. این ازدواج چند دلیل داشتهاست:ازدواج با آتوسا که از سلاله هخامنشی بود حکومت او را قانونی جلوه میداد.

از آنجا که آتوسا باهوش، با فرهنگ، با قدرت و تفکر سیاسی بود در موقع لزوم کمک خوبی برای داریوش شاه به حساب میآمد.

آتوسا از قدرت فوقالعادهای برخوردار بود و در دوره جنگ با یونان که به توصیه او انجام شده بود، داریوش یکم همواره از نصیحتهای او بهره میجست. او حتی علاقمند بود که در میدان کارزار نیز شوهرش را همراهی کند.آتوسا از صلب داریوش شاه دارای چهار فرزند شد، که بزرگترین آنها خشایارشا بود. اما آتوسا همسر اول داریوش یکم نبود، و داریوش از همسر اولش دارای پسرانی بود که همگی از خشایارشا بزرگتر بودند.

مطابق قانون پادشاهی, پسر بزرگ شاه پس از او به پادشاهی میرسید. اما آتوسا آن قدر بر شوهر خود نفوذ داشت که توانست خشایارشا را پس از داریوش به پادشاهی برساند.در زمان پادشاهی خشایارشا آتوسا به عنوان مادر پادشاه در امور دولت دخالت میکرد. آشیل در نمایشنامه خود همواره از او به عنوان بانوی بانوان یاد میکردهاست. میتوان گفت که در نمایشنامه آشیلوس پس از خشایار، آتوسا بیشترین نقش را بازی میکند.

 از زمان مرگ او هیچ اطلاعی در دست نیست. تنها میدانیم تا زمانی که خشایار از جنگ یونان بر میگردد زنده بودهاست. احتمالاً آرامگاه او در کنار آرامگاه داریوش بزرگ در نقش رستم قرار دارد.زندگینامه:

آتوسا همسر برادر خود، کمبوجیه دوم بود که بعد از مرگ کمبوجیه، به طریقی به حرمسرای گئومات (بردیای دروغین) وارد میشود. اما سرانجام، داریوش بزرگ مالکیت حرمسرا را به دست گرفته و با آتوسا ازدواج میکند و او را همسر اصلی خود و ملکهٔ هخامنشیان میکند.

داریوش با پیوستن به خانوادهٔ کوروش، به مشروعیت جانشینی تضمینی خاندان هخامنشی دست یافت. بنابر گزارش هرودوت، او داریوش را تشویق میکرد تا با یونان وارد جنگ شود، چرا که میخواست اَتیک، اَرگیو و کورینثیان را خراجگذار کند. به علاوه، آتوسا از همسرش، کنیزهایی از سرزمین لکونی، اَرگیو، اَتیک و کورنیثیان طلب کرد. بر عقیده احمدی، این گزارش هرودوت ناشی از آن است که هرودوت، جهت مشروعیت دادن به اندیشه یونانیان در مورد زنان هخامنشی (که این افراد، دسیسهگر و فتنهگر بودند) این گزارش را نوشته است، در حالی که داریوش، به منظور تلافی مداخله آتن در تاراج سارد و به آتش کشیدن معبد ایزدبانوی بومی سیبله، به یونان لشگر کشیده بود.

به روایت هرودوت، دِمُکدِس، پزشک یونانی که پس از معالجهٔ داریوش، به سمت پزشک خصوصی او منصوب شده بود، میتوانست از شاه تقاضای هر چیزی به جز بازگشت به وطن داشته باشد. کمی بعد، غدهای بدخیم در سینهٔ آتوسا پدیدار میشود. او بیماری خود را با دمکدس در میان میگذارد، و دمکدس که شوق دیدار میهن را داشت، محرمانه از او میخواهد تا در صورت موفقیت در معالجه، تقاضای او را به شرطی که زیانی برایش نداشته باشد، بپذیرد.آتوسا میپذیرد و درمان میشود. دمکدس از او میخواهد که شاه را با این یادآوری که جوان، ثروتمند و نیرومند است، برای حمله به یونان ترغیب کند. آتوسا به داریوش میگوید جنگ با یونان از یک سو بر آوازه و قدرت او نزد پارسیها میافزاید و از سوی دیگر، چون آنان را سرگرم میسازد، از فرصت ایجاد مزاحمت میکاهد. داریوش جواب میدهد که قصد جنگ با سکاها را دارد، اما آتوسا جواب میدهد که چیره شدن بر سکاها هر لحظه ممکن است ولی او آرزوی تصرف یونان را در سر دارد. به ویژه که راهآشنایی مثل دمکدس در دسترس است.

داریوش میپذیرد و دموکدس را به همراه جاسوسان پارسی برای به دست آوردن اطلاعات به سواحل یونان میفرستد. پارسیها وظیفه داشتند که از فرار پزشک یونانی جلوگیری کنند. بر اثر تحریک او، لشکر پارسیها سواحل یونان را شناسایی کردند و نیروی دریایی یونان را هم بررسی کردند و با راهنماییهای دموکدس کروتونی، پزشک خصوصی او و داریوش هدایت شدند. گرچه لشکرکشی موفقیت آمیز بود، دموکدس موفق شد فرار کند. رجبی گرچه در صحت کل روایت هرودوت شک دارد، اما جزئی از روایت را میپذیرد، چرا که آن را حامل برداشت معاصرین هرودوت از دربار ایران، اعتبار ملکه و علت یکی از بزرگترین جنگها میان پارس و یونان میداند.

 فرزندان و جانشینی:

تندیس خشایارشا، شاهزاده هخامنشی به همراه ملازمش. در زمان یورش مقدونیها یا در دورههای بعدی، به صورت خشایارشا آسیب وارد کردند.

آتوسا چهار پسر از داریوش داشت: خشایارشای یکم، ویشتاسپ، ماسیشته و هخامنش. خشایارشا بزرگترین فرزند بود؛ ویشتاسپ، فرماندار نیروهای خشایارشا در باختر و سکاها بود؛ ماسیشته، یکی از فرماندهان خشایارشا بود، و هخامنش، دریاسالار ناوگان مصر بود. آتوسا به خاطر تبار و زیرکی خود، تأثیر زیادی بر شوهرش و دربار هخامنشی داشت. در سال ۴۸۷ پ. م در دعوای حرمسرا، او حمایت داریوش را با جانشینی خشایارشا بهدستآورد.

خشایارشا اولین پسرش بود ولی اولین فرزند داریوش نبود. داریوش سه پسر دیگر از اولین زنش، دختر گوبریاس داشت. انتصاب خشایارشا به عنوان فرماندهٔ کل ارتش پارسی به او قدرتی برای جانشینی در آینده داد. جابهجایی قدرت بعد از داریوش به خشایارشا، باید به سبب اقتدار بزرگ آتوسا باشد. آتوسا در مدت حکومت پسرش، او جایگاه والای ملکه مادر را به دست آورد.

هنگام درگیری میان آرتوبازان (Artobazane؛ پسر همسر داریوش بزرگ) و خشایارشا، به سبب اینکه خشایارشا در هنگام پادشاهی پدرش به دنیا آمده بود، تخت پادشاهی را از آن خود کرد. هرودوت اظهار میدارد که حتی بدون این دلیل هم، پادشاهی از آن خشایارشا بود، چرا که «تمام قدرت در دستهای آتوسا بود». اما احمدی، جانشینی خشایارشا را تصمیم قاطعانه داریوش میداند، چرا که با سپردن ولیعهدی به دیگر پسرانش (از همسرانی غیر از تبار هخامنش)، زمینه جاهطلبی و باجگیری آنها را میسر میکرد.دومین سند احمدی، گزارش هرودوت است که روایت میکند در آستانه لشکرکشی داریوش به مصر، پسرانش بر سر جانشینی به کشمکش پرداختند که با مداخله آتوسا، به نفع خشایارشا پایان پذیرفت، اما حقیقت آن است که در در برجستهنگاریهای داریوش و خشایارشای جوان، بر روی چهارچوبهای دروازۀ جنوبی تالار اصلی تَچَر و نبشتۀ سه زبانۀ روی برجستهنگاری چهارچوب شرقی آن (XPk)، خشایارشا بر خلاف سنت دیرینه شاهان هخامنشی، خود را به صراحت شاه نخوانده است. این کتیبه نماینگر این است که خشایارشا، در زمانی بسیار زودتر (از گزارش هرودوت) و به صراحت، به جانشینی پدرش برگزیده و معرفی شده بود.

مذهب:

فیلیپ کیپر مدتها پیش اظهار داشت که نامهای هیشتاسپ (پدر و همچنین نوادگان داریوش بزرگ)، آتوسا (هوتَوسا، دختر ارشد کوروش بزرگ و شاهدختهای متعدد پارسی)، پیسَوتنس (Pišišyaoθana، شاهزاده پارسی، پسر ویشتاسب)، داماسپ (فرم فارسی باستان جاماسب، شاهزاده هخامنشی) و سپنددات (Spəntōδāta، نام شاهزاده پارسی که کتسیاس، بر بردیای دروغین گذاشته بود) نشان میدهند که هخامنشیان به دین زرتشت آشنایی داشته و سنت زرتشت را گرامی میداشتند. با کشف کتیبههای ایلامی در تخت جمشید، و دیدن نامهای چندگانهٔ اوستایی، این فرضیه برای پژوهشگران مستند شد. مرگ:

مرگ:

آیسخولوس (آشیل) در نمایشنامهٔ ایرانیان حکایت کرده که زمانی که خشایارشا به یونان تاخت، آتوسا هنوز زنده بود. در حقیقت نام هم در لوحهای استحکامات پرسپولیس دیده نشده است، ولی ثابت نمیکند (آنگونه هینتس ادعا میکند) که در آن موقع مرده است.[۱]

از پایان عمر آتوسا اطلاعی در دست نیست. ژوستین میگوید خشایارشا در حال خشم او را به قتل رسانده است. ظاهراً تابوت او و خواهرش، آرتستونا در آرامگاه داریوش و در کنار تابوت خود داریوش قرار گرفته بود. احتمالاً بنایی که امروزه کعبه زرتشت خوانده میشود، به دستور آتوسا که میخواسته همانند مادرش آرامگاهی باشکوه داشته باشد ساخته شده است، اما چون بعداً داریوش آرامگاه خود را به وسعتی ساخت که همهٔ بلندپایگان خانوادهاش در آن جای گیرند، کعبه زرتشت به ملکههای کهتر و شاهزادگان اختصاص یافت.

مطالب مرتبط: